Fornverkaskólinn, sem starfræktur er af Byggðasafni Skagfirðinga, var stofnaður árið 2006 til að varðveita hefðbundnar íslenskar byggingaraðferðir, einkum torfhúsagerð. Með verklegri kennslu, rannsóknum og endurbyggingu friðaðra húsa tryggir skólinn að þessi sjaldgæfa handverkshefð haldist lifandi og skili sér til komandi kynslóða.
Megin áhersla hefur verið á torf- og grjóthleðslu og grindarsmíði, en einnig hafa verið haldin námskeið í gluggasmíði í samstarfi við Fjölbrautaskóla Norðurlands vestra, vinnslu rekaviðar og vefnaði á kljásteinavefstað.
Þátttakendur á námskeiðum skólans, bæði innlendir og erlendir, áhuga- og fagfólk í minjavörslu, eru orðnir rúmlega 500 talsins.
Námskeið Fornverkaskólans eru rekin á styrkjum m.a. frá Húsafriðunarsjóði og Safnasjóði. Fjöldi námskeiða á hverju ári veltur á því fjármagni sem fæst. Nánari upplýsingar um námskeiðin má finna hér.
Verkefnisstjóri Fornverkaskólans er Inga Katrín D. Magnúsdóttir.
- Smárit um torf og gamla byggingarhætti ásamt fleiru má finna hér.
Saga fornverkaskólans
Byggðasafn Skagfirðinga setti það markmið í safnstefnunni árið 1999 að rannsaka sérstaklega torfmannvirki og -handverk og var þá hafist handa við rannsókn á torfhleðsluleifum í Skagafirði. Fornverkaskólaverkefnið á sér rætur að rekja til ársins 2006, en þá var undirritað samkomulag við eigendur á Tyrfingsstöðum á Kjálka í Skagafirði um notkun staðarins sem námskeiðsvettvang í gömlu byggingarhandverki. Á staðnum eru ýmsar byggingar úr torfi og grjóti; híbýli ásamt nokkrum útihúsum og hlöðum. Námskeiðshald á staðnum hófst árið 2007 og síðan hafa flest námskeið Fornverkaskólans verið haldin þar. Tyrfingsstaðaverkefnið og Fornverkaskólinn eru í raun sjálfsstæðar einingar sem hafa notið góðs hvor af annarri. Sjá nánari upplýsingar hér.
Með stofnun Fornverkaskólans var ætlunin að tengja handverk og byggingararf nánari böndum og þar með stuðla að varðveislu hins forna handverks sem felst í torf- og timburbyggingum. Meðal markmiða Fornverkaskólans frá upphafi var að útskrifa nemendur með hagnýta þekkingu og færni í vinnubrögðum í íslensku byggingarhandverki, einkum torfskurði og torf- og grjóthleðslu, tré- og málmsmíði.
Fram til 2024 var Fornverkaskólinn samstarfsverkefni Byggðasafns Skagfirðinga, Fjölbrautaskóla Norðurlands vestra og Háskólans á Hólum. Í lok árs 2024 var ákveðið að láta staðar numið í samstarfi aðildastofnanna og tók Byggðasafn Skagfirðinga alfarið við Fornverkaskólaverkefninu.
Minjaverndarviðurkenning Minjastofnunar Íslands
Fornverkaskólinn hlaut sérstaka viðurkenningu Minjastofnunar Íslands árið 2023 fyrir framlag sitt til varðveislu á fornu byggingarhandverki. Í umsögn Minjastofnunar segir m.a.:
„Með námskeiðum sínum hefur skólinn miðlað þekkingu til áhugafólks og fagfólks innan minjavörslu á gömlu handverki og um leið stuðlað að varðveislu handverkshefða sem hafa verið á undanhaldi. Þekking á gömlum byggingaraðferðum er forsenda þess að hægt sé að halda við torfhúsaarfi þjóðarinnar."
Guðlaugur Þór Þórðarson, þáverandi umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra bætti við að ekki væri aðeins um arf þjóðarinnar að ræða, heldur heimsins. Torfarfurinn er ekki séríslenskt fyrirbæri, handverkinu hefur verið haldið við á Íslandi en er að mestu horfið annarsstaðar.
Evrópsku minjaverndarverðlaunin / Europa Nostra verðlaunin
Fornverkaskólinn hlaut Evrópsku minjaverndarverðlaunin / Europa Nostra Awards árið 2026, virtustu minjaverndarverðlaun Evrópu fyrir framlag sitt til varðveislu á torfbyggingum og torfhleðsluaðferðum sem eru einstakur hluti Evrópsks byggingararfs.
Í umsögn dómnefndar segir:
„Verkefnið tekst á við hnignun þekkingar á hefðbundnu byggingarhandverki í Evrópu með því að miðla því áfram á lifandi og áþreifanlegan hátt. Það byggir á öflugu kennslulíkani um flutning þekkingar á milli kynslóða sem tryggir bæði varðveislu húsanna sjálfra og þeirrar þekkingar sem þarf til að halda þeim við. Verkefnið stendur á traustum grunni vandaðs handverks og nýtur stuðnings af alþjóðlegu og fræðilegu samstarfi, og er góð fyrirmynd fyrir varðveislu torfhúsaarfsins.“