Gömul reišver

Ķslenski hesturinn hefur veriš landsmönnum žolgóšur žjónn, vinur og förunautur ķ aldanna rįs. Hann var ašal flutnings"tękiš" fyrr į öldum, žar til vélar tóku viš žvķ hlutverki um mišja 20. öld. Vķsbendingar um žessi žrautseigu buršardżr eru mörkuš ķ fjöll og heišar žar sem enn sjįst gamlar götur milli landshluta, en flest merki um samgöngur fyrr į tķmum eru horfin śr byggš.

Hér er fjallaš stuttlega um: skeifur, beisli, reišžófa og reišskinn, söšla og hnakkar, öryggis-, žęginda- og skrautbśnaš, klyfbera og önnur reišver og aktygi. 

Umbśnašur į hesta var mismunandi eftir žvķ hvort įtti aš nota žį til flutnings eša reišar. Nś er talaš um reištygi og aktygi eftir žvķ hvernig į aš nota hestinn, en eldri nöfn, eins og reišver og įreiši voru fyrrum notuš yfir žaš sama. Hesturinn var yfirleitt jįrnašur fyrir notkun eins og nś, og beislašur, en svo var misjafnt hvaš lagt var į, hvort žaš var žófi, söšull eša hnakkur ef įtti aš rķša af bę eša smala. Hins vegar ef įtti aš nota hest undir klyfjar var lagšur į hann reišingur, klyfberi og önnur virki sem tilheyršu hinum svokallaša klyfjareišskap. Aktygi voru lögš į drįttarklįrinn.

Reišver og klyfjareišskapur voru unnin af żmsum hagleiksmönnum og smišum, žar til söšlasmķši varš sérstök išngrein um mišja 19. öld. Reištygi nśtķmans eru mun žęgilegri en įšur var, bęši fyrir hest og reišmann.Venjulega voru svokallašir brśkshestar jįrnašir į öllum fótum. Noršanlands eru sagnir um aš fram undir aldamótin 1900 hafi tķškast aš tylla skeifum undir framfętur klyfjahesta. Ef fariš var į fjallvegi voru žeir aljįrnašir, eins og reišhestarnir, a.m.k. sķšustu aldirnar.

Skeifur eša hestajįrn, eins og fyrrum var sagt, voru tekin ķ notkun ķ noršanveršri Evrópu į 11. öld aš tališ er. Įšur žekktust svokallašir ķsbroddar eša ķshögg. Žaš voru jįrngaddar, sem reknir voru upp ķ gegn um hófinn og endinn beygšur nišur (Žjms.14771). Žetta var įrangursrķk ašferš til aš verjast slysum į ferš um ķsilagša slóš. Svoköllušum tvķskeflingum, meš tveimur naglagötum, var tyllt undir hestinn ķ sama tilgangi.

Talaš er um „skśaša” hesta ķ Heišarvķgasögu, sem rituš er um 1200. Žaš er ein elsta heimild um jįrnaša hesta į Ķslandi. Ķ Sturlunga sögu sem fjallar um atburši į 13. öld er talaš um aš žį hafi menn jįrnaš langferšahesta. Leiša mį lķkur aš žvķ aš Ķslendingar hafi oršiš aš jįrna hesta sķna ef žeir ętlušu aš nota žį til langferša žvķ hófar spęnast hratt upp į grżttu landi. Vöntun į hestjįrnum gat žvķ veriš afdrifarķk fyrir flutninga til og frį kaupstaš sem og feršalög milli byggša. Hér stundušu menn raušablįstur til jįrngeršar frį fyrstu tķš og menn smķšušu sjįlfir skeifur til heimilisnota. Margir höfšu smišju og endurunnu hestajįrn sem önnur til heimilsnota žvķ jįrn var dżrmętt. Vörulżsingar sżna aš menn keyptu einnig skeifur af śtlendingum, til dęmis af Englendingum sem sigldu til Ķslands į 15. og 16. öld. Įriš 1548 voru til skafla skeifur undir tķu hesta og flatskeifur undir tólf į Skįlholtsstaš en ekkert er um žaš sagt hvort jįrnin voru innflutt eša heimaunnin.

„Ekki smķšast hestskónagli ķ einu höggi“ segir gamalt mįltęki og vķsar til žess aš skeifa var negld į hóf meš hestskónöglum, sem slegnir voru til ķ löš eins og fjašrirnar, sem tóku viš af žeim. Į skeifur voru sošnir skaflar, eša jįrnaš meš broddnöglum fyrir vetrarreiš. Gamlar skeifur sem hafa fundist eru lķkar žeim sem nś eru notašar. Žęr voru žó lķtiš eitt breišari og į žeim voru mismörg göt og oft fram į tį.

Beisli
Beisli voru meš höfušlešri śr žykku lešri eins og nafniš bendir til. Einnig voru til „höfušlešur” brugšin eša fléttuš śr hrosshįri eša ull, en žau voru fremur notuš viš taumbeisli į įburšarhesta en reišhesta. Yfirleitt voru höfušlešur sett saman af ennisól, kverkól, kinnólum, mélum og taumum og tengd meš hringjum og sviftum.

Beisli meš hringamélum voru og eru kölluš hringabeisli, en stanga- eša kjįlkabeisli, sem voru meš stangamélum. Svokölluš bandbeisli eša taumbeisli v oru meš hringamélum. 

18. aldar reišbeisli
1 ennislauf į ennisól, 2 hnakkaól, 3 eyrnaįdrįttur, lauf, 4 kverkól, 5 kinnól, 6 lauf į nefól, 7 įdręttir og skraut, 8 stangir, 9 mél (bitull), 10 taumur. Méliš, bitullinn, var yfirleitt śr mįlmi, samsett śr tveimur stykkjum sem léku į lišamótum yfir tungu hestsins. Einnig voru til einjįrnungar og žrķskipt mél, en žau voru fįtķšari. Annašhvort voru mélin meš hringum, svokölluš hringamél eša meš stöngum, stangamél. Hvor tveggja geršin var notuš fyrir reišbeisli, en taumbeisli įburšar- og drįttarklįra voru alltaf meš hringamélum. Žau voru einnig kölluš bandbeisli. Beisli meš hringhögldum śr horni ķ staš jįrnhringja voru til en ekki algeng. Mél śr horni voru einnig til. Įriš 1504 voru tķunduš žrjś hornbeisli į Breišabólstaš ķ Fljótshlķš. Ekki er ljóst hvers konar bśnašur žaš var, mél og hringar, eša jafnvel hornstangir. Algengt var aš smeygja snęri upp ķ hross er žau voru sótt ķ haga og jafnvel var skotist į bak og spottinn notašur ķ beislisstaš ef hesturinn var žęgur og stutt aš fara.

Aš žvķ er séš veršur af fornleifum voru hringamél yfirleitt notuš sem almennur reišbeislisbśnašurį Ķslandi fram į 15. öld . Žį voru stangabeisli eša reišstangir, fyrir löngu oršin žekkt ķ Evrópu. Hugsanlega er elsta varšveitta stangabeisliš į landinu ķ Žjóšminjasafni Ķslands. Žaš er ķsfirskt og er frį 1607, en elsta ritaša heimild um slķkt beisli hérlendis er frį 16. öld. Stengur voru annars yfirleitt smķšašar śr jįrni, tini, nżsilfri og kopar. Til eru nöfn eins og kjįlkabeisli og beisliskjįlkar vķsa til lögunarinnar fremur en aš beinkjįlkar hafi veriš notašir, en stengur śr horni voru til og eru varšveittar. Į 19. öld žóttu stangabeisli svo sjįlfsögš reišbeisli aš sumir töldu ófęrt aš rķša hesti viš hringamél. Ķslenskar beislisstengur voru heldur lengri en śtlendar og kešjan alltaf höfš fremur spennt. Žęr voru einskonar blendingar af hringum og śtlendum stöngum.

Beislistaumar voru meš żmsu móti. Stungnir, stķmašir, fléttašir eša brugšnir taumar śr nautshśš žóttu afbragš. Merkilegustu taumarnir voru hnżttir saman meš sérstökum hnśt, svoköllušum starkóngi. Einnig žekktust taumar śr mjśkri ull eša fķnlegri jįrnkešju meš ól ķ mišju. Einnig fléttašir, stķmašir eša brugšnir taumar śr hrosshįri eša hampspotta, en žannig taumar voru fremur notašir į taumbeisli.

Algengasta įreiši almennings frį landnįmi til išnvęddra söšlasmķša į 19. öld var reišžófi. Nafniš er dregiš af dżnu śr ullaržęfu sem żmist var notuš ein og sér eša lögš var undir söšulinn, eins og hnakkdżna nśtķmans. Dżnur śr melrótum voru notašar sunnanlands ķ sama tilgangi. Reišžófinn var mjśkur og fór vel meš hest og reišmann ef hann var vel geršur.

Reišžófi
1 volki, 2 reiši, 3 hamól, 4 žófi, 5 žófahringja, 6 tréķstöš, 7 gjörš

Žegar žófi var notašur til reišar var hann girtur į meš breišri hamól śr nautslešri. Į hvorum enda hamólarinnar voru hringjur, jafnbreišar ólinni. Ķ hringjurnar voru fest móttök fyrir ķstöšin og gjöršina. Lykkja var fyrir reiša į mišri hamólinni ef reiši var ekki festur viš žófann sjįlfan. Žófaķstöš voru yfirleitt létt jįrn- eša hornķstöš. Ennfremur var oft lögš įbreiša eša sessa ofan į žófann og fest į hamólarhringi ellegar löng yfirgjörš eša band var girt utan yfir bęši hest og reištygi. Yfirgjöršin var żmist ofin śr ull eša brugšin śr hrosshįri.
Reišskinn var oft lagt ofan į harša hnakka til aš mżkja sętiš. Reišskinn var einnig notaš eitt og sér ķ staš reišžófa. Til er sögn frį 19. öld um žaš aš gamall vel žekktur reišmašur hafi fariš aš nota reišskinn til aš mżkja hnakkinn sinn og ašrir svo tekiš žaš upp eftir honum. Sennilega er žessi sišur žó mun eldri.

Žegar konur rišu į žófa sįtu žęr yfirleitt karlveg eins og žaš var nefnt er žęr sįtu klofvega į hestbaki. Žęr höfšu stutt ķ ķstöšunum žannig aš žęr krepptu hnén uppundir žófabrśn og féllu pilsin yfir. Ķ Skaftafellssżslum rišu konur į melžófa fram į 19. öld. Yfirleitt voru žeir klęddir vašmįli eša boldangi, sem er žéttofiš léreft eša segldśkur.

Stundum var svonefndum smalaķstöšum hent yfir žófa, fyrir börn og unglinga. Smalaķstöš voru žunnar tré-, bein-, eša hornplötur meš götum į hornum sem ķ var fest snęri og žau bundin į ól eša spotta. Smalaķstöš voru einnig notuš viš reišskinn (gęruskinn) sem var einfaldast allra reištygja. Hęgt var aš girša reišskinn į meš hamól eins og žófann. Algengt var einnig aš nota reišskinn ofan į harša hnakka til aš mżkja sętiš. Enn einfaldari ķstöš voru til. Žaš var bandlykkja, sem smeygt var yfir žófann eša reišskinniš og tęrnar lįtnar hvķla ķ lykkjuendunum.

Talsveršur munur var į glęsilegum bśnaši efnafólks og almśga, sem henti reišskinni eša žófa į bak reišskjótanum ef menn létu sér ekki lynda tvo jafnfljóta. Žegar söšull eša hnakkur var lagšur į hest var žófinn lagšur fyrst į og söšullinn ofan į hann og girtur į meš einni eša tveimur gjöršum. Aftari söšulgjöršin var kölluš kvišstag. Gjaršir voru yfirleitt śr hrosshįri eša ull, ofnar eša brugšnar og hétu eftir śtlitinu, tenntar, tķglóttar eša oddabrugšnar. Lešurgjaršir voru fįtķšari. Gjaršahringjur voru steyptar śr kopar og oft skrautlegar. Žęr voru einnig til śr öšrum mįlmum og jafnvel horni.

Standsöšull frį 17. öld. 
1 seta, 2 afturbrķ, 3 frambrķk, 4 laf, sķšuskinn, 8 hlišarfjölin gengur ašeins fram śr söšlinum.
Sveifarsöšull frį 18. öld.
1 sveif, 2 frambrķk, 3 seta, 4 fótskör, fótafjöl, 5 lįtśnsskraut, 7 laf, sķšuskinn, undir er žófi.


Leifar söšla sem lagšir voru ķ kuml meš heišnum mönnum benda ekki til mikils ķburšar. Fįtt hefur fundist annaš en gjaršakengir, bólur og ķsbroddar. Myndverk listamanna frį mišöldum sżna hins vegar skreytta söšla sem lķta śt eins og djśpir stólar og voru sennilega kallašir standsöšlar, sem var rķkjandi söšulgerš į Ķslandi fram yfir 1600. Einkenni žeirra voru hįar brķkur ķ bak og fyrir. Steindir söšlar voru mįlašir en gylltir söšlar voru lįtśnsbśnir. Žeir voru einnig kallašir lįtśnsöšlar eša hellusöšlar į seinni tķmum. Smeltir söšlar voru greyptir glerjušu mįlmskrauti eša skreyttir eirskjöldum. Söšlar sem til ašgreiningar voru kenndir viš upprunaland eša svęši, eins og skoskur söšull og žżskur, kunna aš hafa veriš frįbrugšnir hinum ķ laginu.

Konur rišu ķ sveifarsöšli , sem į var breiš baksveif milli hįrra brķka og fótafjöl fyrir bįša fętur. Sveifarsöšullinn var einskonar stóll sem stilltur var śt į hliš žannig aš konan sneri žversum og hafši litla stjórn į hestinum. Gušbrandur biskup Žorlįksson gaf konu sinni Halldóru Įrnadóttur söšul ķ morgungjöf įriš 1572 og var hann sagšur hinn fyrsti sinnar tegundar hérlendis. Lķklega hefur hann veriš meš nżju lagi žvķ söšlar kvenna sem karla, breyttust meš tķma og tķsku. Glęsilegasta afbrigši sveifarsöšlanna er hinn svokallaši hellusöšull sem var allur klęddur eša hellulagšur drifnu lįtśnsverki. Sveifarsöšlar voru algengir fram yfir mišja 19. öld. Meš žeim hvarf merk, forn skreytilist.

Bryggjuhnakkur frį 18. öld.
1 seta, 4 hnakkskinn, laf, 5 brķk, bryggja, 6 hnakkkśla.

Reiši af 18. aldar söšli.
6 reišakśla, 8 oddgjörš, lendareimar, 
10 volki, 11 sproti. 

Į 17. öld viku standsöšlar karla fyrir žęgilegri śtgįfu, hinum svokallaša bryggjusöšli eša bryggjuhnakk . Brķkurnar į honum voru miklu lęgri og fljótlega var fariš aš tala um hnakka, hugsanlega af žvķ žeir lķktust kollóttum stólum er svo voru nefndir.

Reiši var festur ķ söšul- og hnakkvirkiš og volki spenntur undir tagl hestsins til aš hindra framrįs įreišisins. Óvķst er hvenęr menn fóru fyrst aš nota reiša til aš hamla žvķ aš reišveriš fęršist of langt fram žegar fariš var nišur brattlendi. Į mišöldum voru reišar į višhafnarsöšlum įberandi og żmislega skreyttir meš hringjum, reišakślum, nįraslettum og nįrareimum, bólum, stykkjum og andsviftum. Į mišjum reišanum var yfirleitt reišaskjöldur eša -kśla śr lįtśni eša kopar lķkt og diskur į hvolfi meš fķnu skrautverki. Bestu söšulreišar voru rįndżrir og kostušu allt aš kżrverši. Žį var ķ tķsku aš hafa gjörš eša lendaról aftur fyrir lęri hestsins. Hśn var fest ķ söšulfjölina og haldiš uppi meš reimum śt frį reišanum. Skrautlegar brjóstgjaršir eša bóglešur voru einnig notuš viš višhafnarsöšla aš fornu.

Meš išnlęršum söšlasmišum um mišja 19. öld komu nżir hnakkar og kvensöšlar til sögunnar. Žeir voru afsprengi evrópskrar tķsku og vélvęddra smķša. Žį var ķ žess oršs fyllstu merkingu söšlaš um. Söšulsveif kvensöšlanna var mjókkuš, klędd lešri og sett mun nešar en į sveifarsöšlinum og fariš var aš tala um söšulboga. Brķkur hurfu. Ķ stašinn kom skaut aš aftan. Söšulboginn kom skįhallt upp śr žvķ og var festur į söšulnef aš framan. Dżnan var stoppuš meš togi eša hrossasnoši, sem er bśkhįr af rökušum hrosshśšum en einnig var noršanlands notaš vetrarhįr af hrossum sem rifiš var af laust į vorin er žau voru aš fara śr hįrum. Dżnan var svo fest undir söšul og į hnakkana. Tķmi söšulžófa var lišinn. Undir lok 19. aldar varš hinn svokallaši enski klakksöšull allsrįšandi. Hann hafši klakk viš söšulnef til aš hvķla annan fótinn į. Konan snerist ķ sętinu og gat nś beitt sér viš aš stżra reišskjótanum. Žennan söšul notušu konur fram yfir 1930, en margar slepptu honum og fóru aš rišu ķ hnakk fyrir aldamótin 1900. Klakklausir söšlar voru einnig til meš fótafjöl fyrir bįša fętur. Hnakkarnir breyttust einnig. Žeir uršu alskinnašir meš fasta undirdżnu ķ staš lausu žófanna en fram og afturbrķkur hurfu. Ķ žeirra staš kom hnakknef og skaut eins og enn er.

Dęmigeršur bśnašur reišhests į fyrri hluta 20. aldar beisli
meš stangamélum og alskinnašur hnakkur meš yfirdżnu. Mynd.HSk. 

Eldgamalt ķstaš.


Žótt ķstöš vęru žekkt žegar landiš byggšist hafa žau ekki fundist ķ kumlum heišinna landnįmsmanna. Elstu ķstöš į Noršurlöndum eru frį 8. öld, en ķstöš voru žekkt ķ Asķu į 6. öld. Žau tengdust hervęšingu hestanna. Žungvopnašir riddarar voru sneggri į bak og gįtu beitt sér betur ķ bardögum eftir aš ķstašiš var fundiš upp. Söguleg įhrif ķstašanna eru veruleg. Stķll žeirra hefur žróast eins og annar reišbśnašur. Žau hafa veriš śr żmsu efni og nefnd eftir śtliti og gerš Öryggis- žęginda- og skrautbśnašurgerš.
 
Margskonar fylgihlutir vor notašir viš reišverin, bęši til öryggis og skrauts. Frį sķšmišöldum og fram undir 1900 var algengt aš karlar og konur legšu undirdekk milli hests og reištygja, til skrauts og til aš hlķfa reišverum og reišfatnaši fyrir hrossamóšu. Undirdekk voru misstór og afbrigši žeirra heita żmsum nöfnum eftir stęrš. Lendaklęši og sķšuklęši eša skafrak skreytt leggingum og kögri nįšu nišur į nįra og jafnvel aftur fyrir hestinn. Į žeim gętti įhrifa evrópskrar hirštķsku og riddaramennsku aš einhverju leyti og sennilega mį rekja żmis stķlbrigši skrauts og fylgihluta reištygja fyrr į öldum til Asķu. Śtsaumuš söšulsessa var lögš į setuna til aš mżkja sętiš og yfir kvensöšulinn var breitt listilega unniš söšulįklęši til aš verja söšulinn og konuna fyrir kulda og ryki. Til aš verja bryggjusöšla karlanna fyrir óhreinindum var breitt į žį yfirdekk śr vašmįli, svipaš aš gerš og undirdekkin.

Višhafnarbśnašur frį žvķ um 1450, glęstur standsöšull og -beisli. Boršalagšar nįraslett-ur, brjóstreim og taumar śr sama efni, viš gyllt stangabeisli. Ķtölsk veggmynd frį 16. öld.

Glitofiš söšulįklęši, eins og konur notušu į feršalögum. Žęr settust į klęšiš og sveipušu žvķ utan um sig.

Kona žessi rķšur ķ standsöšli viš hringamél og hefur sveipaš um sig söšulįklęši. Į fótum eru sporar og hnśtasvipa ķ hendi.

Hnakktöskur voru festar meš ólum į hnakkpśša aftan viš 19. aldar hnakkinn svo sem enn er gert į feršalögum. Pśšarnir eru stoppašir eins og hnakkdżnan. Söšultöskur voru bundnar viš söšulboga eša söšulsveif. Töskur voru yfirleitt śr lešri, boldangi eša selskinni. Algengar sķvalar töskur meš tréloki į bįšum endum voru kallašar skinnsįlir. Pokar śr boldangi voru oft notašir. Į žeim var op į mišri hliš, sett ķ bįša enda og girt um žį mišja meš lešuról.

Svipa og keyri žóttu fram į seinni hluta 20. aldar eins sjįlfsagšar ķ höndina og stangamél į reišhestinn, en žį hurfu žęr af vettvangi. Svipusköft voru śr höršum viši, eik, birki, brśnspón, ķbenviši eša spanskreyr og oft fagurlega skreytt, meš renndum lįtśns- eša silfurhólkum į endum og vafninga um mišju. Svipur voru vķša kallašar pķskar, einkum spanskreyrsvipurnar. Svipuólar voru śr lešri eša ósśtašri ól, sem var venjulega tvöföld lengd skaftsins. Kvensvipur voru alveg eins og karlmanna, nema nettari.

Sporar voru notašir frį fornu fari og hafa nokkrir fundist ķ kumlum heišinna manna hérlendis. Menn vita ekki hve algengir žeir voru, en žeir tilheyra fremur višhafnarįreiši en daglegum reištygjum og munu hafa lagst af um 1920. Žeir voru yfirleitt śr jįrni eša öšrum mįlmum og skrautlegir.

Klyfberar og annar reišskapur
Klyfberi var mikilvęgasta flutningstęki Ķslendinga fram į 20. öld er kerrur, vagnar, bķlar og drįttarvélar tóku viš af klyfjahestinum. Klyfberi er afar einfalt tęki til aš hengja į varning til flutnings. Į fjalir sem liggja sitt hvor megin hryggjar į hestinum er trébogi, sem liggur yfir hrygg hans. Į boganum eru tveir til žrķr klakkar, hengi, śr tré eša jįrni. Undir klyfberann į bak hestsins var lagšur reišingur, sem er dżna śr torfi. Hęgt er aš skera reišing ķ mżrum žar sem grasrętur eru žéttar og grófar og mynda samfléttaša seiga rótarflękju.

Klyfberi į reišingi
1 - klakkur, 
2 - klyberabogi, 
3 - hlišarfjöl, 
5 - silar, 
6 - móttak, 
7 - hagldir, žófasylgja, 
8 - gjaršir, 
10 - innanundirlag, 
11 - reišingur, 
12 - klakktorfa

Klyfberi meš hleypiklakki
13 - nišurhleypa, 
14 - hlišarfjöl klyfberans 

Klyfjar į hesti
3 - klįfur 

Žegar reišingur var lagšur į hest var hann lagašur til svo hann sęti vel. Oft var saumaš skinn eša strigi utan um hann til hlķfšar. Melreišingar eša meljur eins og žeir voru fremur kallašir ķ seinni tķš voru algengir, žar sem melrętur var aš fį. Melurinn var tekinn ķ smįviskum meš rótarbuskum og öllu saman žar til hęfileg žykkt fékkst. Žį var allt stangaš saman meš mjóu snęri eša hrosshįrsžręši meš svokallašri reišingsnįl og klętt meš boldangi eša striga. Klyfberinn var girtur vandlega į hestinn meš žremur hrosshįrgjöršum, stundum tveimur.

Klyfberasmķši var stunduš vķša um land, og žó einkum viš sjįvarsķšuna žar sem aušvelt var aš nį ķ rekaviš. Tveir til žrķr klakkar (tréstautar) voru į boganum, tveir sitt hvorum megin til aš hengja į varning, og vęri mišklakkur var hann til aš festa į smįpinkla og taum nęsta hests ķ lest. Tvo menn žurfti til aš setja upp į og taka ofan af klökkunum. Žurftu žeir aš vera jafnfljótir svo flutningurinn snarašist ekki. Annaš rįš var aš hafa lišlétting til aš „hlaupa undir bagga“ eša „standa undir bagga“ mešan sett var į eša tekiš ofan af. Talaš var um bagga eša klyf um žungan flutning en trśss um léttari varning.

Um og eftir aldamótin 1900 fóru menn aš nota nżja gerš klyfbera meš svoköllušu hleypitaki. Žessir klyfberar voru kallašir nišurhleypur eša klyfberi meš hleypiklökkum og höfšu augljós žęgindi umfram žį gömlu. Ķ staš žess aš tveir menn lyftu varningi upp af klökkunum, jafnt bįšu megin, gįtu jafnvel börn hleypt nišur af žeim. Žessi śtbśnašur var žannig aš klakkarnir voru śr jįrni og hnošašir fastir viš jįrnspengur į klyfberaboganum. Lausu endar spanganna féllu sinn ofan į hvorn og var spenna eša lykkja yfir til aš festa žį nišur. Žegar įtti aš losa af var nóg aš kippa ķ spotta į lykkjunni eša spönginni, sem žį sleppti takinu. Spengurnar spruttu žį upp og klakkarnir meš og varningurinn féll nišur įn nokkurs annars įtaks. Žetta var afar žęgilegt viš heyflutninga en kaupstašavarningur fékk einatt varlegri mešferš.

Klyfsöšull er dįlķtiš frįbrugšinn klyfbera. Hann hefur tvo boga, sem festir eru į hlišarfjalirnar. Į bogunum eru tveir jįrnklakkar eša –krókar/hengi, sķn hvoru megin. Söšlasmišir nśtķmans stoppa dżnur undir klyfsöšul. Įšur var hann girtur į reišing eins og klyfberi. Klyfsöšlar voru notašir undir klyfjar sem žurftu meira en eina festingu svo sem póstkoffort. Óvķst er hve gamlir žeir eru, en notkun žeirra var talsverš į 19. öld og saumašar į žį sérstakar klyftöskur śr lešri undir żmsan varning į feršalögum. Žęr voru mun aušveldari aš fįst viš en trékistur og -koffort.

Flutningsgögn og verkfęri sem algengast var aš hengja į klyfberann voru klįfar, laupar, hrip, torfkrókar, kviktré, vögur, barir og drögur. Barir og vögur voru löng tré sem hengd voru į klakka og dregin į hestinum lķkt og drögur. Aftan viš hestinn var bundin hśš, dśkur, eša rišaš net og negld į vögutrén. Žar var flutninginn lagšur ofan į. Vögur voru notašar fram į 20. öld til dęmis į bęjum ķ Hegranesi ķ Skagafirši og vķšar er nżslegiš gras og fergin śr flįm var vagaš į žurrkvöll.

Žetta sandvirki er ęttaš śr Skaftafellssżslu. Žaš sżnir į sinn frumstęša hįtt, trévirki sem hęgt vęri meš smįtilbrigšum, aš breyta ķ söšul, hnakk, eša klyfsöšul. Į milli sveggja boga eru tvęr hlišarfjalir. Undir sandvirkiš er lögš meldżna eša reišingur og girt į meš tveimur til žremur gjöršum. Į framboganum (vinstra megin) er einskonar brķk. Stundum var stengt skinn į sandvirkiš og žaš notaš til reišar og lķksit žį helst lżsingum af svoköllušum trogsöšlum, sem óvķst er hvernig litu śt.  


Léna er žekkt sem einskonar trévirki og var lagt į reišing, eins og lénur Illuga bónda į Gilsbakka ķ Hvķtįrsķšu og Melkólfs, žręls Hallgeršar langbrókar. Į 18. öld er talaš um lénu sem léttan og traustan trésöšul sem ekki er klęddur skinni og bęndur bśi til sjįlfir og noti til reišar. Nafniš er alls stašar fyrnt nema ķ Skaftafellssżslum og žar voru lénur alltaf lagšar į melreišing (melju). Sęnskur almśgi notaši samskonar virki til reišar fram į 18. öld og ķslenskar lénur voru sagšar af sömu gerš og norsku klyfsöšlarnir og jafnvel mįlašar eins į 19. öld. Žęr viršast žvķ hafa veriš notašar bęši til reišar og fyrir klyfjar. Aš žvķ leyti eru lénur skyldar sand- eša fjöruvirkjum. Žaš voru einföld trévirki sem Rangęingar og Skaftfellingar notušu ķ fjöruferšum, annars vegar til aš flytja į fisk og hins vegar til reišar. Sandvirkin eru eins konar tréhnakkar śr tveimur bogum og hlišarfjölum (sķšufjölum) į milli. Žegar žau voru notuš til reišar var skinn- eša boldangsklędd seta milli sķšufjala. Viš žau voru notuš jįrn- eša hornķstöš.

Sennilega hafa trogsöšlar, sem getiš er um ķ gömlum heimildum veriš nįskyldir skaftfellsku sandvirkjunum, ef ekki samskonar reišver. Nįkvęm lżsing er ekki til en hafi žeir fremur veriš ętlašir til flutnings en reišar er ekki furša aš mönnum hafi žótt Snorri goši lķtt til feguršar bśinn foršum, er hann reiš ķ fornum trogsöšli viš hliš Žorleifs kimba, sem sat ķ steindum söšli glęsilegum. Įriš 1575 var sagt aš Möšrudalskirkja ętti tólf trogsöšla högg ķ Skaftafellsskógi, sem žżšir aš kirkjan mįtti nżta viš śr skóginum til aš bśa til og halda viš tólf trogsöšlum. Žótt bréfiš sé tališ falsaš er ljóst aš heitiš var žį enn žekkt og notaš. Er kom fram į 19. öld var sagt aš trogsöšull vęri fornt nafn į fįbreyttum trésöšlum bęši į Ķslandi og ķ Noregi.

Lestarferšir voru meš żmsu móti. Fólk var oft meš marga hesta ķ lest er varningur var fluttur śr kaupstaš eša milli byggša og landshluta. Žį skipti miklu mįli aš tryggilega vęri bśiš um hnśta og gengiš frį öllum festingum, sérstaklega ķ bleytu žvķ žį vildu žeir rakna sundur. Žį var heillarįš aš bera sand eša mosa ķ hnśtana. Sjį mįtti lestir žar sem hestar gengu lausir ķ halarófu eša voru bundnir į klakk eša bogaband į klyfbera į nęsta hesti į undan eša tagl hans. Hestalestir fluttu margskonar varning: heybagga, koffort, poka og töskur. Klyftękur trjįvišur var hengdur į klakka į bįšar sķšur, og dróst annar endi klyfjanna viš jörš. Žaš voru kallašar drögur. Tré og annar flutningur sem ekki var klyftękur var dreginn į ķsum.

Er fólk flutti bśferlum voru lestirnar tilsżndar eins og haugar „af kistum og kössum, rśmstęšum, boršum, stólum, pottum, eldhśssgögnum, tunnum, ofnum og öšrum bśshlutum“ sem fęršust eftir veginum sagši Georg F. H. Shrader. Žaš hefur veriš sjón aš sjį og undir hverjum haug leyndist hestur og innanum og samanviš pinklana sįtu börn į baki hestanna eša voru hvert ķ sķnu kofforti sitt hvorum megin į hesti. Ašrir ķ fjölskyldunni rišu į undan og eftir hersingunni. Flutningur sjśkra var vandaverk. Žeir rśmliggjandi voru fluttir į kviktrjįm. Grannar tréspķrur voru lagšar milli tveggja hesta og bundnar į klakkana į klyfberanum, sem girtur var į reišing. Ofan į voru lögš borš eša rśm fyrir sjśklinginn aš liggja į. Trén kvikušu til viš hreyfingu hestanna sem teymdir voru ofur varlega og gat feršalagiš tekiš langan tķma. Žannig voru lķkkistur einnig fluttar til kirkju eša žęr voru reiddar um žverbak į einum hesti, en žį voru žęr lagšar į svokallašar lķkfjalir sem girtar voru undir kistuna į reišing svo hśn lęgi vel.

Aktygi
Sleša- og vagndrįttur į hestum var stundašur löngu fyrir landnįm Ķslands. Aktygi eša akfęri voru notuš fyrir drįtt eins og plóga, ķsasleša, kerrur og vagna. Akuryrkja var stunduš hérlendis a.m.k. į 10. og 11. öld og žį hafa plógar veriš festir į einhverskonar akfęri og dregnir af hestum eša nautgripum. Hugsanlega eru hnöttóttar koparbjöllur sem taldar eru frį 12. og 13. öld og varšveittar eru ķ Žjóšminjasafni Ķslands elstu merki um aktygi eša beisli viš slešadrįtt.

Slešar voru alltaf žekktir og oršatiltęki sem vķsa til slešanotkunar koma fyrir. Um atvik frį 1507 er talaš um „aš hleypa slešanum fram fyrir eykinn“ en žaš žżšir aš taka djśpt ķ įrinni eša ganga langt og vķsar til žess aš fara svo greitt eša ógętilega į ķsasleša aš hann fari fram śr drįttardżrinu (eyknum). Žetta var vandamįl įšur en kjįlkar tengdu hest og sleša og stilltu biliš milli žeirra, žvķ slešinn var įšur dreginn į taugum, hrosshįrsreipum. Er dregiš var į reipum varš aš hamla gegn of miklu skriši einkum žegar fariš var nišur brekkur. Žį voru notašir svokallašir dragbķtar, litlir jįrnkrókar eša jįrnnabbar sem festir voru nešan į slešameišana og stigiš var žétt į ef slešinn skreiš of hratt. Ķ žeirra staš notušu sumir grannar kešjur, svokallašar hömlur, sem festar voru undir annaš eša bęši drögin (meišana) eftir žörfum. Kešjurnar verkušu žį sem dragbķtar. Ķ staš dragbķta var hęgt aš nota kantaš jįrn sem var bundiš um dragiš (meišann) į milli rima žannig aš žaš reif sig ofan ķ svelliš ef žvķ var žrżst nišur. Ef enginn dragbķtur var į slešanum var hęgt aš hamla meš haldreipi eša kašli. Žį var gengiš meš slešanum og haft į honum band og hamlaš į móti skrišinu meš įtaki. Žaš gekk vel ķ snjó, en į ķsum var slķkt gagnslaust sökum višspyrnuleysis.

Kragaaktygi. 1 jįrnhringir fyrir tauma, 2 kragi, brjóstklafi, 3 jįrn til aš festa į, hald, 4 reimar, 5 klampar, 6 taumar, 7 kvišreim, 8 lešurreim. 

Aktygjadrįttur var mun žęgilegri fyrir hestinn en žegar dregiš var į öšrum virkjum, eins og klyfbera.

Heimild er um sjö hesta akfęri ķ Skįlholti įriš 1548 en žeirra er annars sjaldan getiš. Ķ staš akfęra var notašur klyfberi. Žį var reipi brugšiš utan um og framfyrir hlišarfjalir og klyfberaboga og stroffum smeygt į klakkana. Sleša var einnig hęgt aš draga į hnakk eša sandvirki. Hnakkurinn var žį girtur framarlega og reipi smeygt utanum og framfyrir hann. Notuš var brjóstgjörš til aš stilla įtakiš į bringu hestsins. Slešameišar śr hvalbeini voru nokkuš algengir og sterkari en śr tré. Óvķst er hvenęr menn fóru almennt aš festa jįrnvar nešan į slešameiša til betri endingar og žęginda, en notkun sleša jókst mjög į 19. öld. Žį voru jįrnvaršir slešar til į flestum bęjum og meš tilkomu kjįlka į seinni hluta aldarinnar varš žęgilegra aš eiga viš žį og ekki lengur hętta į aš žeir fęru fram śr drįttardżrinu.

Vegleysur og vondar ašstęšur fyrir vagna og kerrur ollu žvķ sennilega aš žau voru minna notuš hér en ķ nįgrannalöndunum. Notkun žeirra var žó vel žekkt į 13. öld ef marka mį Sturlungu og löngu seinna, įriš 1754, fluttist Jón eldklerkur Steingrķmsson meš börn og bś į vagni milli bęja ķ Skagafirši. Undir lok 19. aldar var fariš aš nota kerrur og vagna ķ stórum stķl. Aktygi til drįttar voru žį flutt til landsins, en fljótlega var fariš aš framleiša ķslensk aktygi sem hentušu ķslenska hestinum betur til kerru- og vagndrįttar.

Meš aukinni kerrunotkun hófust fyrstu raunverulegu vegabęturnar. Sums stašar gįtu bęndur unniš fyrir śtsvarinu og öšrum opinberum skuldum meš žvķ aš taka žįtt ķ aš byggja upp akfęra vegi. Um aldamótin 1900 voru vegir fyrir póstvagna og ašrar hestakerrur ruddir į fįeinum leišum, en verulegur skrišur komst ekki į vegagerš ķ öllum landshlutum fyrr en bķlar komu til landsins į fyrri hluta 20. aldar. Ķ fyrstu žręddu vegirnir gamlar hlykkjóttar reišgötur sem kręktu fyrir hóla, börš og fśafen, en fljótlega fóru menn aš leggja vegi eftir nżjum og beinni leišum.

Sterkir skapstilltir hestar voru valdir til aš draga bśvélar er vélvęšing landbśnašarins gekk yfir og settar voru į fót tamningastöšvar fyrir drįttarhesta vķša um land. Nokkrar voru enn starfręktar um mišja 20. öld į tķmamótum er vélar tóku viš drįttar- og buršarhlutverkum hestanna viš bśstörfin. Kerruklįrarnir sem allstašar voru viš flutninga um mišja 20. öld og fetušu ófįar feršir į heftir kśskum sķnum meš hverja kerruna af annarri fulla af möl og öšru efni ķ bķlvegi viku fyrir hrašskreišum vélknśnum tękjum nśtķmans um leiš og vegirnir uršu bķlfęrir. Hestalestir hurfu į braut sögunnar jafnóšum og bķlfęrt varš yfir fjöll og inn til dala.

Heimildir
Arbete och redskap . Materiell folkkultur paa svensk landsbygd före industrialismen. Stocholm 1971 Björn Žorsteinssosn.Enskar heimildir um sögu Ķslendinga į 15. og 16. öld. Rv. 1969. 
Bréfabók Gušbrands byskups Žorlįkssonar. Rv. 1919-1942. 
Broddi Jóhannesson. Faxi. Rv. 1947. 
Bśa-Lög . Hrappsey 1775. 
Bśalög um veršlag og allskonar venjur ķ višskiptum og bśskap į Ķslandi . 1. hepti. Rv. 1915. 
Sturlunga saga I og II. Rv. 1946. 
Daniel Bruun. Fortidsminder og nutidshjem paa Island. Kh. 1928. 
Daniel Bruun. Ķslenskt žjóšlķf ķ žśsund įr. Rv. 1987. 
Daniel Bruun. Ķslenskt žjóšlķf ķ žśsund įr. Rv. 1987. 
Einar Laxness. Ķslands saga a-ö. Rv. 1955. 
Feršabók Eggerts Ólafssonar og Bjarna Pįlssonar. Žżtt hefur Steindór Steindórsson. Rv. 1974. 
Feršabók Sveins Pįlssonar. Dagbękur og ritgeršir 1791-1797. Rv. 1945. 
Finnur Jónsson į Kjörseyri. Žjóšhęttir og ęvisögur frį 19. öld. Akureyri 1945, 277-381. 
Georg F.H. Shrader. Hestar og reišmenn į Ķslandi. Jónas Jónasson hefur ķslenzkaš. Kópavogi 1986, 41. 
Gušmundur Finnbogason. „Söšlasmķši“. Išnsaga Ķslands II. Rv. 1943, 7-20. 
Ķslenzkt fornbréfasafn. VI - XVI. Rv. 1900 - 1949. 
Ķslenzk fornrit III. Borgfiršingasögur . Rv. 1938. 
Ķslenzk fornrit IV. Eyrbyggja saga. Gręnlendinga sögur . Rv. 1935. 
Ķslenzk fornrit XII. Brennu-Njįls saga. Rv.1954. 
Jón Helgason. Ķslenzkt mannlķf I. Rv. 1958. 
Séra Jón Steingrķmsson. Ęvisagan og önnur rit. Rv. 1973. 
Jónas Jónasson frį Hrafnagili. Ķslenzkir žjóšhęttir. 3. śtg. Rv. 1961. 
Kristjįn Eldjįrn. „Fornžjóš og minjar“. Saga Ķslands I. Rv. 1974, 101-152. 
Kristjįn Eldjįrn. Kuml og haugfé śr heišnum siš į Ķslandi. 2. śtg. Ritstj. Adolf Frišriksson. Rv. 2000. 
Lena Thålin-Bergman. „Teknik och handverk under vendeltid“. Vendeltid. Borås 1980, 193-221. 
Matthķas Žóršarson. „Mįlmsmķši fyrr į tķmum“. Išnsaga Ķslands II. Rv. 1943, 254 – 335. 
Oddur Einarsson. Ķslandslżsing. Qualiscunque descriptio Islandiae. Rv. 1971, 101. 
Ólafur Siguršsson. „Fyrir 40 įrum“. Tķmarit Hins ķslenzka bókmenntafjelags XV. Kh. 1884, 198-246. 
R. Söegaard. „Ridesadlens utvikling gjennem ca. 1800 aar“. Morgenbladet n. 168, 10/6 1921, 6. Oslo. 
Rit žess ķslendska Lęrdóms-Lista Félags I-XV. Kh. 1781-1798. 
Sigrid H. H. Kaland og Irmelin Martens. „Farming and daily life“. Vikings. The Northers Sturlunga saga I og II. Rv. 1946. 
Sögužęttir landpóstanna I og II . Rv. 1942. 
Atlantic Saga . Washington and London 2000, 42-54. 
Žorsteinn Konrįšsson. „Klyfjareišskapur“. Išnsaga Ķslands II. Rv. 1943, 21-29. 
Žóršur Tómasson ķ Skógum. Reištygi į Ķslandi ķ aldarašir. Rv. 2002. 
Ögmundur Helgason. „Söšlasmķšar“. Hugvit žarf viš hagleikssmķšar, 13-70. (Safn til Išnsögu Ķslendinga VI. Ritstj. Jón Böšvarsson. Rv. 1992).

Glaumbęr  |  551 Saušįrkrókur  |  Sķmi 453 6173  |  bsk@skagafjordur.is